Frisos castrexos, serpes, relacións e datacións

Unha das facetas máis interesantes da Arqueoloxía e da Historia da Arte é a de buscar paralelismos, similitudes ou copias en todo tipo de artefactos (cerámicas, armas…) e en motivos decorativos ou artísticos, moi especialmente cando son froito de certa elaboración ou complicación. Tal acontece co fragmento de friso en granito atopado en San Cibrao das Las, Lámbrica.

O fragmento de friso de Lámbrica, de destino descoñecido e pouco dado a ver, coñecémolo por unha publicación de B. PÉREZ OUTEIRIÑO nunha desafortunada lámina publicada en Portugal en 1987, acompañando a unha reprodución da ara de Eiras coa inscrición levemente “retocada“.

Parece que o fragmento de friso foi atopado nunhas escavacións en San Cibrao das Las, Lámbrica, cara a 1982 e que se gardou no Museo Arqueolóxico de Ourense, que leva pechado tres décadas.

Na parte central da ilustración que encabeza este artigo podemos ver a fotografía do friso ao que nos referimos (obtida da citada lámina de PÉREZ OUTEIRIÑO), e do que atopamos algúns paralelismos, reproducindo na ilustración un máis preto, en Amoeiro, e outro algo máis alonxado de Lámbrica, en Guimarães.

CALO LOURIDO, na súa “A Plástica da Cultura Castrexa galego-portuguesa” (1994), no volume 1 e na páxina 443, mostra tamén fotografía do fragmento de friso de San Cibrao das Las, Lámbrica, describíndoo do xeito seguinte:

Lonxitude: 32 cms.; Ancho: 27 cms.; Fondo: 8 cms.

Nunha placa granítica crebada, que orixinariamente presentaría unha forma rectangular, aparecen dous “SS” contrapostos. O motivo, conseguido por unha profunda incisión entre dous toros paralelos, continuaba ao longo da pedra.

Por un dos lados maiores corre un listel ou rebaixe lonxitudinal.

A execución foi moi mala, así como a conservación. Foi atopada na campaña de 1982.”

CALO LOURIDO: “A Plástica da Cultura Castrexa…” (1994).

Moi cerca de Lámbrica, no concello de Amoeiro, colocaron no frontispicio da capela do Formigueiro un relevo de tamaño aceptable, aínda que pode tratarse tamén dun fragmento. O relevo do Formigueiro ten tres faixas de decoración.

Relevo da capela do Formigueiro

Chama a atención a faixa inferior, con cabaliños, un deles soportando un xinete que parece conducir a toda a manada de animais. Pero a faixa que nos interesa agora é a central, con delicada e ben traballada labra, onde vemos unha sucesión de “SS enfrontados” moi parecidos aos do fragmento de Lámbrica, aínda que trazados con mellor precisión.

De Castromao, cerca de Celanova, procede outro fragmento de posible friso que reproduce o mesmo motivo dos “SS”, pero traballados de xeito menos esquemático, gañando naturalismo.

Poderían representar serpes encadeadas que “morden” nunha especie de cunca ou flor? Provirá deste motivo a lenda da serpe que tiña unha flor na boca en Lámbrica?

“N-iste castro hai unha moura que sai en figura de unha cobra levando unha fror na boca. Pra desencantala hai que lle tirar cos beizos a fror que leva na boca”.

CUEVILLAS e BOUZA BREY:”Os Oestrimnios…” (1929).

Seguindo na Galiza, tamén podemos ver na capela de San Lourenzo de Fondo de Vila, en Xunqueira de Ambía, unha pedra reaproveitada co mesmo motivo, posiblemente procedente dun castro que hai alí cerca da ermida.

En Portugal podemos ver o motivo dos “SS enfrontados” en máis dunha ocasión. Na fotografía reprodúcese a imaxe dunha peza procedente da citania de Briteiros, que se pode ver no Museo Martíns Sarmento en Guimarães.

Fragmento de friso. Museo Martins Sarmento, Guimarães

Outro friso, tamén cerca de Braga, co mesmo deseño, procede do castro de Lanhoso, que coñecemos tamén por CALO LOURIDO:

“O tema decorativo, semellante ós de pezas de Vermoim, ó da “Pedra Formosa”, etc. consiste en dous baquetóns lisos e paralelos que van conformando unha sucesión de “SS” enfrontados e xunguidos entre si por medio duns remates en punta de frecha.”

CALO LOURIDO F.: “A Plástica da Cultura Castrexa...” (1994).

O mesmo CALO LOURIDO infórmanos do Castelo de Vermoim, no concello de Vila Nova de Famalicão, onde se documentou outra peza co mesmo deseño: unha pedra de case tres metros de lonxitude.

O motivo dos serpentiformes, ou “SS” enfrontados, transmite sensacións de orde e sucesión, simetría e alternancia, devir e cooperación. Poden responder a creacións culturais, filosóficas ou relixiosas nas que se sustentaría o poder dunha élite, en contacto con otros pobos máis alonxados que utilizarían esas mesmas, ou parecidas, creacións pra soster e xustificar o poder no seu territorio.

Estes motivos, que CALO LOURIDO chama “castrexos” proceden da Idade do Ferro, entre os séculos VIII ou VII antes de Xesucristo e a romanización no noroeste da península ibérica.

O reaproveitamento e conservación destas pezas nalgunhas capelas parece obedecer ás implicacións relixiosas que deberon ter estas manifestacións artísticas na Idade do Ferro, quedando así “cristianizadas” para a posteridade.

A repetición en puntos xeográficos alonxados dun mesmo motivo decorativo de complicada elaboración fainos sospeitar de relacións de longo alcance de Lámbrica con outros castros e citanias, algunhas delas no país veciño. A difusión de ideas, modas e motivos artísticos pode obedecer a causas múltiples, que aínda non se coñecen, pero as evidencias dinnos que algún tipo de relación tivo que haber.

As citanias portuguesas non son datadas “a partir do século I a. C.” como fan a cotío moitos arqueólogos coa citania de Lámbrica, que eles chaman *lansbrica.

As citanias son da Idade do Ferro, sempre anteriores á chegada dos romanos, aínda que en moitas delas a poboación puido -con pactos ou con dominación- continuar vivindo baixo o poder romano, como parece ocurrir en Lámbrica.

Os romanos, ao igual que moitos arqueólogos actuais, non entenderon ás culturas prerromanas do noroeste da península ibérica, por iso decaen este tipo de labras, aínda que algunha poidera subsistir nalgunha construción romana.

Os romanos non se preocuparon por tratar de entender as complicacións artísticas dos pobos do noroeste. Só buscaban medrar en riqueza e poder, aínda que fose asoballando a aqueles pouco coñecidos pobos que fixeron estas fermosas obras de arte.

Estes motivos artísticos que se repiten en espazos xeográficos lonxanos fannos pensar nunha poboación xa notable algúns séculos antes da romanización. Se Lámbrica e Briteiros, por exemplo, tiveron relacións pra compartir motivos artísticos propios da Idade do Ferro, tivo que ser antes da chegada dos romanos, pois estes impedirían toda manifestación artística anterior. Ademais, a conquista romana non deixaría tempo libre pra labrar estes motivos nas pedras.

As datacións de Lámbrica habería entón que revisalas.

Bibliografía

CALO LOURIDO F.: A Plástica da Cultura Castrexa Galego-Portuguesa (2 vol.). Fund. Barrié de la Maza. A Coruña. 1994.

CUEVILLAS, F. e BOUZA BREY, F.: Os Oestrimnios, os Saefes e a Ofiolatría en Galiza. Seminario de Estudos Galegos. Páx. 145. Ed. Nós. A Coruña, 1929.

PÉREZ OUTEIRIÑO, B.: “A Cidade de San Cibrán de Las. Objectivos e resultados das últimas intervencións arqueológicas (1981-1983)” en Lucerna. Vol. II. Páginas 15 a 40. Centro de Estudos Humanísticos. Porto (Portugal), 1987.

Deixa un comentario